درماتیت تماسی
درماتیت تماسی (Contact Dermatitis) نوعی التهاب سطحی پوست و زیرگروه اگزما است که به‌دنبال تماس مستقیم با مواد شیمیایی، فلزات، لوازم آرایشی، گیاهان یا حتی دستکش و ماسک ایجاد می‌شود. دو نوع اصلی دارد: درماتیت تماسی تحریکی (Irritant Contact Dermatitis | ICD) و درماتیت تماسی آلرژیک (Allergic Contact Dermatitis | ACD). در نوع تحریکی، ماده به‌طور مستقیم سد محافظ پوست را ضعیف و ملتهب می‌کند و به‌ویژه در افرادی که کارهای «خیس» مثل شست‌وشو، آرایشگری یا کار خانگی زیاد انجام می‌دهند، بیشتر روی دست‌ها و انگشتان دیده می‌شود. در نوع آلرژیک، سیستم ایمنی با یک واکنش تأخیری تی سل (Type IV hypersensitivity) نسبت به موادی مثل نیکل، عطرها و نگهدارنده‌ها واکنش نشان می‌دهد؛ برای آشنایی علمی بیشتر می‌توانید راهنمای DermNet درباره آلرژی تماسی را ببینید. درماتیت تماسی می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما در بزرگسالانِ در سن کار شایع‌تر است و بخش زیادی از اگزمای شغلی را شامل می‌شود. برای توضیحات تخصصی‌تر درباره تشخیص و مدیریت، مرور آموزشی StatPearls در مورد Contact Dermatitis می‌تواند مفید باشد. آشنایی با این مشکل کمک می‌کند افراد پرریسک زودتر آن را بشناسند و با اجتناب از محرک‌ها، استفاده منظم از مرطوب‌کننده و محافظت از پوست، از مزمن شدن خارش و ترک‌خوردگی جلوگیری کنند.
نام‌های دیگر
- مترادف‌ها در فارسی
- اگزمای تماسی، حساسیت پوستی تماسی، التهاب پوستی ناشی از تماس، آلرژی تماسی پوست، اگزمای شغلی دست
- مترادف‌ها در انگلیسی
- Allergic contact dermatitis، Irritant contact dermatitis، Contact eczema، Occupational contact dermatitis
نشانه‌های کلیدی
۵ نشانه. عنوان‌ها یک‌جا روی صفحه‌اند؛ شرح هر کدام با یک لمس باز می‌شود.
قرمزی و تورم در محل تماس
پوست در ناحیه‌ای که با ماده محرک یا آلرژن تماس داشته، قرمز و کمی متورم می‌شود و مرز ضایعه معمولاً با محل تماس هم‌خوانی دارد. در پوست تیره‌تر ممکن است به صورت لکه‌های تیره‌تر یا بنفش‌مانند دیده شود.
خارش و سوزش
خارش علامت بسیار شایع است و می‌تواند از خفیف تا بسیار آزاردهنده متغیر باشد. در نوع تحریکی احساس سوزش و سوز‌سوز شدن و در نوع آلرژیک خارش شدیدتر غالب است.
تاول‌های ریز و ترشح
در فاز حاد ممکن است دانه‌های آبدار ریز (وزیکول) و گاهی تاول‌های بزرگ‌تر روی زمینه قرمز ظاهر شوند که با خاراندن یا خودبه‌خود می‌ترکند و ترشحِ آبکی داده و بعد دلمه می‌بندند.
خشکی، پوسته‌ریزی و ترک‌خوردگی
در صورت تداوم تماس، پوست به‌تدریج خشک، زبر و پوسته‌پوسته می‌شود و ترک‌های سطحی تا عمیق، به‌خصوص روی بند انگشتان و کف دست‌ها ظاهر می‌گردد که می‌توانند هنگام حرکت یا شست‌وشو دردناک باشند.
الگوی توزیع مطابق محل تماس
ضایعات معمولاً دقیقاً در جایی دیده می‌شوند که پوست با ماده محرک در تماس است؛ مثلاً زیر بند ساعت، زیر حلقه، در محل بند سوتین یا روی پشت دست‌ها در تماس با مواد شوینده، که به تشخیص کمک می‌کند.
راهنمای نمایش شدت
شدت درماتیت تماسی معمولاً بر اساس وسعت پوست درگیر، شدت قرمزی و تورم، میزان خارش و سوزش و این‌که چقدر در کارهای روزمره و خواب اختلال ایجاد می‌کند، تقسیم‌بندی می‌شود. تشخیص نهایی شدت همیشه باید توسط پزشک انجام شود.
در نوع خفیف، ضایعه محدود به یک ناحیه کوچک در محل تماس است، قرمزی و خارش ملایم بوده و معمولاً تاول واضح یا ترشح وجود ندارد. فرد هنوز می‌تواند کارهای روزمره را انجام دهد و با پرهیز از محرک و استفاده از کرم مرطوب‌کننده، علائم طی چند روز بهتر می‌شود.
در نوع متوسط، قرمزی و تورم بیشتر، خارش آزاردهنده‌تر و ممکن است وزیکول‌های ریز، پوسته‌ریزی و ترک‌های سطحی دیده شود. معمولاً چند ناحیه (مثلاً هر دو دست) درگیر هستند و شست‌وشو یا تماس با مواد محرک باعث سوزش و تشدید علائم می‌شود.
در نوع شدید، بخش قابل‌توجهی از پوست درگیر است، خارش و سوزش شدید بوده، ممکن است تاول‌های پر از مایع، ترشح، دلمه و ترک‌های عمیق دردناک ایجاد شود و حتی خواب و توانایی کار کردن را مختل کند. در این حالت حتماً باید هرچه زودتر به پزشک یا متخصص پوست مراجعه شود.
شباهت‌ها
۴ مورد
- درماتیت آتوپیک (Atopic Dermatitis)
- معمولاً از کودکی شروع می‌شود، سابقه شخصی یا خانوادگی آلرژی و آسم شایع است و درگیری بیشتر در نواحی خم‌شونده مانند پشت زانو و داخل آرنج دیده می‌شود. ضایعات الزاماً محدود به محل تماس نیستند و پوست به طور کلی خشک است.
- پسوریازیس (Psoriasis)
- پلاک‌های قرمز با حاشیه واضح و پوسته ضخیم سفید–نقره‌ای ایجاد می‌کند که بیشتر روی زانو، آرنج و پوست سر است و خارش معمولاً کمتر از اگزما است. درگیری ناخن‌ها و ضخیم‌شدن آن‌ها به نفع پسوریازیس است.
- عفونت قارچی پوست (Tinea Corporis/Manuum)
- ضایعات به صورت لکه‌های گرد یا بیضی با حاشیه فعال و پوسته‌دار و مرکز نسبتاً روشن‌تر دیده می‌شوند و می‌توانند به‌تدریج از محل اولیه گسترش یابند. معمولاً یک سمت بدن یا یک دست بیشتر درگیر است و آزمایش قارچ مثبت می‌شود.
- کهیر حاد (Urticaria)
- برجستگی‌های برجسته و رنگ‌پریده یا صورتی‌رنگ ایجاد می‌کند که بسیار خارش‌دار هستند اما پوسته و ترک ندارند و هر ضایعه معمولاً ظرف کمتر از ۲۴ ساعت ناپدید می‌شود. ضایعات اغلب مهاجر و در نقاط مختلف بدن ظاهر و ناپدید می‌شوند.
علائم خطر (ارجاع فوری)
۴ مورد. اگر هر کدام را دارید، به پزشک مراجعه کنید — شرح‌ها بسته‌اند تا فهرست یک نگاه بماند.
درد، گرمی و ترشح چرکی از ضایعه
اگر ناحیه درگیر ناگهان دردناک‌تر، داغ‌تر و قرمزتر شد یا ترشح غلیظ زرد/سبز و دلمه‌های زردرنگ ایجاد شد، احتمال عفونت باکتریایی مطرح است. در این حالت باید برای بررسی و احتمالاً دریافت آنتی‌بیوتیک به پزشک مراجعه شود.
گسترش سریع و درگیری وسیع پوست
وقتی درماتیت طی مدت کوتاه روی بخش بزرگی از بدن، صورت، پلک‌ها یا ناحیه تناسلی پخش شود و با خارش شدید، سوزش یا تورم همراه باشد، نیاز به ارزیابی زودهنگام توسط پزشک دارد تا از عوارض و کم‌آبی پوست و بدن پیشگیری شود.
علائم عمومی یا حساسیت شدید
بروز تب، لرز، احساس ناخوشی، سردرد یا تورم ناگهانی صورت، لب‌ها و اطراف چشم بعد از تماس با یک ماده هشدار جدی است. در صورت همراهی با تنگی نفس یا احساس فشار در گلو، مراجعه اورژانسی ضروری است.
عدم بهبود با پرهیز از محرک
اگر با وجود پرهیز از ماده مشکوک، استفاده از مرطوب‌کننده و مراقبت مناسب، ضایعات طی چند هفته بهتر نشوند یا بدتر شوند، لازم است توسط متخصص پوست بررسی دقیق‌تری برای تشخیص‌های دیگر یا آلرژن‌های پنهان انجام شود.
مواد مؤثره
۷ مادهٔ مؤثر
- گلیسیرین
- دایمتیکون
- زینک اکساید
- Colloidal Oatmeal
- اوره
- Corticosteroids
- Calcineurin Inhibitors
محل‌های درگیری
- صورت
- تنه
- اندام‌ها
- چین‌ها
- ناحیه‌های اصطکاکی
- دست‌ها
- پاها
- لب
- اطراف چشم
- ناحیه ژنیتال
چه کسانی بیشتر درگیر می‌شوند؟
۱ بخشدرماتیت تماسی می‌تواند همه افراد را در هر سنی درگیر کند، اما در بزرگسالانِ فعال از نظر شغلی شایع‌تر است. کارکنان «خیس‌کار» مثل پرستاران، پزشکان، آرایش
- کارکنان «خیس‌کار» مثل پرستاران، پزشکان، آرایشگران، ظرف‌شوی‌ها و نیروهای خدماتی که زیاد با آب و مواد شوینده کار می‌کنند.
- کارگران ساختمانی، فلزکاران و مشاغلی که با سیمان، رنگ، روغن، چسب، حلال‌ها و دستکش‌های صنعتی سر و کار دارند.
- افرادی با سابقه اگزما یا درماتیت آتوپیک که سد پوستی ضعیف‌تری دارند و پوست‌شان زودتر تحریک می‌شود.
- کسانی که زیاد از جواهرات فانتزی، لاک ناخن، لوازم آرایشی و محصولات عطردار استفاده می‌کنند.
- کودکان و سالمندان با پوست نازک‌تر و حساس‌تر، به‌ویژه در ناحیه صورت، گردن و دست‌ها.
نکات ایمنی مهم
۴ بخش
درمان درماتیت تماسی زمانی ایمن‌تر است که روی اصول پایه تکیه کند؛ یعنی شناسایی و حذف محرک‌ها، استفاده منظم از امولیانت و محدود کردن داروهای قوی به دوره‌های کوتاه و لازم. مرورهای علمی درباره محصولات موضعی در بارداری و در جمعیت عمومی نشان می‌دهند که امولیانت‌ها و کرم‌های سد پوستی از ایمن‌ترین گزینه‌ها هستند و عوارض جدی نادری دارند.
کورتیکواستروئیدهای موضعی ستون اصلی درمان درماتیت تماسی هستند و در صورت انتخاب قدرت مناسب، مصرف متناوب و اجتناب از استفاده طولانی‌مدت روی صورت و چین‌ها، معمولاً خوب تحمل می‌شوند. یک مرور سیستماتیک بلندمدت روی بیماران اگزمایی نشان داده که استفاده متناوب از کورتیکواستروئید با قدرت خفیف تا متوسط، خطر نازکی واضح پوست یا عوارض سیستمیک را بسیار پایین نگه می‌دارد، هرچند مصرف افراطی یا طولانی‌مدت می‌تواند به آتروفی پوست و ترک‌خوردگی منجر شود.
مهارکننده‌های کالسینورین موضعی مانند تاکرولیموس و پیمکرولیموس برای نواحی حساس صورت و پلک‌ها به‌عنوان گزینه بدون استروئید به کار می‌روند و مطالعات طولانی‌مدت نشان داده‌اند که برخلاف استروئیدها باعث نازکی پوست نمی‌شوند. عارضه شایع آن‌ها احساس سوزش یا گرمی موقت در محل مصرف است و در گذشته نگرانی‌هایی درباره افزایش ریسک سرطان مطرح بود، اما داده‌های جدیدتر حاکی از پروفایل ایمنی قابل‌قبول در مصرف طولانی‌مدت تحت نظر پزشک هستند.
در مقابل، درمان‌های سیستمیک مانند آلی‌ترتینوئین که در اگزمای مزمن و مقاوم دست استفاده می‌شوند، نیاز به پایش دقیق آزمایشگاهی دارند و می‌توانند عوارضی مانند افزایش چربی خون، سردرد و خشکی شدید پوست و لب ایجاد کنند. این داروها به‌طور ویژه برای زنان با احتمال بارداری پرخطر هستند و فقط باید در شرایط کاملاً کنترل‌شده و توسط متخصص پوست تجویز شوند.
نکات بارداری/شیردهی
۵ بخش
درماتیت تماسی در دوران بارداری و شیردهی هم می‌تواند دیده شود و معمولاً با پرهیز از محرک‌ها و مراقبت ملایم از پوست قابل کنترل است. مرورهایی درباره مدیریت آلرژی‌های پوستی در بارداری نشان می‌دهند که بیشتر موارد را می‌توان با امولیانت و درمان‌های موضعی کم‌خطر مدیریت کرد، به‌شرط این‌که هر تغییر دارویی با پزشک هماهنگ شود.
امولیانت‌ها و کرم‌های محافظ سد پوستی به‌طور کلی در بارداری و شیردهی ایمن در نظر گرفته می‌شوند و خط اول کنترل خشکی و خارش هستند. مطالعات بزرگ روی زنان باردار نشان داده‌اند که استفاده منطقی از کورتیکواستروئید موضعی با قدرت خفیف تا متوسط، روی سطح محدود و برای دوره‌های کوتاه، با افزایش معنی‌دار در نقایص مادرزادی یا وزن کم بدو تولد همراه نبوده است، هرچند توصیه می‌شود همیشه کم‌ترین قدرت و کوتاه‌ترین مدت مؤثر انتخاب شود.
در مورد مهارکننده‌های کالسینورین موضعی مانند تاکرولیموس و پیمکرولیموس، داده‌ها در بارداری محدود است و بسیاری از راهنماها توصیه می‌کنند فقط در صورت نیاز واقعی، روی ناحیه محدود و پس از استفاده از گزینه‌های خط اول به کار روند. مرورهای تخصصی اشاره می‌کنند که جذب سیستمیک فرم موضعی بسیار کم است، اما به‌دلیل عدم قطعیت، بهتر است مصرف آن‌ها در بارداری فقط با نظر متخصص پوست باشد.
در مقابل، رتینوئیدهای خوراکی مانند آلی‌ترتینوئین که گاهی برای اگزمای مزمن دست استفاده می‌شوند، در بارداری به‌شدت ممنوع هستند و برچسب دارویی آن‌ها بر برنامه پیشگیری از بارداری اجباری تأکید دارد. سازمان‌های دارویی اروپایی و بریتانیایی این داروها را به‌عنوان داروهای کاملاً تراتوژن طبقه‌بندی کرده‌اند و مصرف آن‌ها در زنان با احتمال بارداری تنها تحت شرایط بسیار کنترل‌شده مجاز است.
در دوران شیردهی نیز امولیانت‌ها و بیشتر کورتیکواستروئیدهای موضعی خفیف تا متوسط در صورت استفاده روی سطح محدود و پرهیز از تماس مستقیم با دهان نوزاد قابل‌قبول تلقی می‌شوند، اما توصیه می‌شود کرم دارویی از روی نواحی نزدیک سینه قبل از شیردهی پاک شود. برای هر داروی قوی‌تر، به‌ویژه درمان‌های خوراکی سیستمیک، حتماً باید با متخصص زنان و متخصص پوست مشورت شود.
ملاحظات رگولاتوری
۳ بخشبیشتر امولیانت‌ها، کرم‌های مرطوب‌کننده و محصولات سد پوستی به‌عنوان محصولات بدون نسخه در دسترس هستند و معمولاً تحت محدودیت‌های خاصی از نظر غلظت قرار نم
بیشتر امولیانت‌ها، کرم‌های مرطوب‌کننده و محصولات سد پوستی به‌عنوان محصولات بدون نسخه در دسترس هستند و معمولاً تحت محدودیت‌های خاصی از نظر غلظت قرار نمی‌گیرند، مگر در مورد ترکیبات خاص. در مقابل، کورتیکواستروئیدهای موضعی، مهارکننده‌های کالسینورین و داروهای سیستمیک برای اگزما در اغلب کشورها به‌صورت نسخه‌ای عرضه می‌شوند و راهنماهای بالینی بر استفاده طبق نسخه و پرهیز از خوددرمانی طولانی‌مدت با فرآورده‌های قوی تأکید می‌کنند. راهنمای انتخاب کورتون
برای رتینوئیدهای خوراکی مثل آلی‌ترتینوئین که در اگزمای مزمن دست مقاوم به درمان استفاده می‌شوند، نهادهای نظارتی اروپایی و بریتانیایی برنامه پیشگیری از بارداری اجباری تعریف کرده‌اند؛ یعنی قبل، حین و بعد از درمان، انجام تست بارداری منظم و استفاده از روش مطمئن پیشگیری از بارداری الزامی است و بارداری در طول درمان و مدتی پس از قطع دارو ممنوع است. اطلاعیه‌های دارویی رسمی تأکید می‌کنند که این داروها در بارداری و شیردهی به‌طور کامل ممنوع هستند.
همچنین، بسیاری از سازمان‌های دارویی توصیه می‌کنند رتینوئیدهای موضعی و برخی داروهای جدیدتر مانند مهارکننده‌های JAK یا PDE4 در زنان باردار یا در سنین باروری بدون برنامه دقیق و شواهد ایمنی کافی استفاده نشوند. به‌دلیل تفاوت قوانین بین کشورها، بیماران باید همواره برچسب دارو و توصیه‌های رسمی وزارت بهداشت کشور خود را مطالعه کرده و برای هر سؤال در مورد مجوز و محدودیت دارو با پزشک و داروساز مشورت کنند.