درباره‌ی عصاره برگ رزماری

عصاره رزماری چیست؟

عصاره رزماری (Rosmarinus officinalis Leaf Extract) از برگ‌های گیاه رزماری، بوته‌ای معطر از خانواده نعناع (Lamiaceae) که در نواحی مدیترانه‌ای می‌روید، استخراج می‌شود. این گیاه هزاران سال است که هم در آشپزی و هم در طب سنتی کاربرد دارد و طی دهه‌های اخیر توجه صنعت آرایشی-بهداشتی را به دلیل ترکیب غنی از مواد فعال گیاهی به خود جذب کرده است.

در پایگاه رسمی CosIng، این ماده تحت شناسه ۷۹۷۶۷ ثبت شده و کارکردهای ضد میکروب، پوشاننده بو و نرم‌ کننده پوست برای آن تعریف شده است. عصاره رزماری یک ترکیب واحد مولکولی نیست؛ بلکه مخلوطی از ترکیبات فنلی متعدد است که مهم‌ترین آن‌ها کارنوسیک اسید (فرمول C20H28O4) و کارنوسول (C20H26O4) هستند؛ این دو دیترپن فنلی مسئول بخش عمده فعالیت آنتی‌اکسیدانی این عصاره شناخته می‌شوند.

علاوه بر این دو ترکیب اصلی، عصاره رزماری حاوی رزمارینیک اسید و فلاونوئیدهایی مانند لوتئولین و آپیژنین نیز است. این تنوع ترکیبی باعث می‌شود عصاره رزماری در مقایسه با بسیاری از آنتی‌اکسیدان‌های تک‌مولکولی، از طیف وسیع‌تری از مسیرهای زیستی برای محافظت از پوست بهره ببرد.

مکانیزم اثر عصاره رزماری

مکانیسم اصلی عصاره رزماری، خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد و کاهش استرس اکسیداتیو در سلول‌های پوستی است. کارنوسیک اسید و کارنوسول با ساختار فنلی خود، الکترون‌های اضافی رادیکال‌های آزاد را جذب کرده و از آسیب به غشای سلولی، پروتئین‌ها و DNA جلوگیری می‌کنند.

پژوهشی روی مدل سلولی پوست انسانی نشان داد که دیترپن‌های رزماری و آگلیکون‌های فلاوانونی موجود در آن، آسیب DNA ناشی از اشعه UVB را به‌ طور معنی‌داری کاهش می‌دهند و بقای سلولی را افزایش می‌دهند. این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آسیب DNA ناشی از UV یکی از عوامل اصلی پیری زودرس و حتی سرطان پوست است.

در سطح مولکولی دیگر، کارنوسیک اسید به‌ طور مستقیم به پروتئین STAT1 متصل شده و فسفوریلاسیون آن را مهار می‌کند؛ این مسیر در التهاب‌های پوستی مزمن مانند پسوریازیس و روزاسه نقش کلیدی دارد. با مهار این مسیر، تولید سیتوکین‌های التهابی کاهش می‌یابد و قرمزی و تحریک پوست تخفیف پیدا می‌کند.

فواید عصاره رزماری برای پوست

شواهد علمی متعددی خاصیت‌های عصاره رزماری برای پیری پوست و آسیب‌های محیطی را تأیید می‌کنند. در یک کارآزمایی بالینی روی داوطلبان انسانی، مصرف خوراکی ترکیبی از عصاره مرکبات و رزماری به مدت ۸ هفته باعث افزایش ۳۴ درصدی حداقل دوز اریتم (MED) شد و در هفته دوازدهم این افزایش به ۵۶ درصد رسید؛ به این معنا که پوست مقاومت بیشتری در برابر آفتاب‌سوختگی پیدا کرد.

در حوزه التهاب پوستی، کارنوسیک اسید توانست تولید سیتوکین‌های IL-6، IL-8 و TNF-α را در سلول‌های پوستی به‌ طور قابل توجهی کاهش دهد، اثری که آن را برای پوست‌های مستعد روزاسه و قرمزی مزمن جالب توجه می‌کند.

یکی دیگر از فواید نو ظهور عصاره رزماری، نقش آن در کاهش لکه‌های تیره پس از التهاب است. مطالعه‌ای نشان داد کارنوسیک اسید به‌ صورت وابسته به دوز، رسوب ملانین را کاهش می‌دهد و بیان ژن‌های ملانوژنیک مانند MITF و TYR را مهار می‌کند؛ این اثر می‌تواند برای افرادی که با لکه‌های تیره پس از جوش مواجه هستند مفید باشد.

همچنین در پژوهش‌های آزمایشگاهی، عصاره رزماری فعالیت ضد میکروبی ملایمی علیه باکتری‌های مرتبط با آکنه از خود نشان داده؛ هرچند این اثر معمولاً به‌ عنوان یک فایده جانبی و نه درمان اصلی آکنه در نظر گرفته می‌شود.

با این حال، لازم به ذکر است بیشتر داده‌های کمّی موجود (مانند افزایش ۳۴ و ۵۶ درصدی MED) از مسیر مصرف خوراکی به‌ دست آمده‌اند؛ نه کاربرد موضعی مستقیم. بنابراین انتظار همان میزان اثر از یک سرم موضعی، واقع‌بینانه نیست، اگرچه مکانیسم‌های آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی زمینه‌ای در هر دو مسیر مشترک است.

انواع و فرم‌های مختلف

عصاره رزماری در چند فرم رایج در محصولات آرایشی-بهداشتی عرضه می‌شود. شایع‌ترین فرم آن در سرم‌های آنتی‌اکسیدانی با غلظت معمول ۰.۱ تا ۱ درصد است که معمولاً همراه با ویتامین C یا E برای تقویت پایداری فرمول به کار می‌رود.

فرم دیگر، هیدرولات یا آب رزماری است که به‌ عنوان تونر ملایم و بدون الکل، به‌ ویژه برای پوست‌های چرب و مختلط استفاده می‌شود. همچنین در کرم‌ها و لوسیون‌های ضدپیری با غلظت پایین‌تر (۰.۲ تا ۰.۴ درصد) و در فرمولاسیون‌های طبیعی به‌ عنوان پرزرواتیو بوستر برای افزایش پایداری اکسیداتیو روغن‌های گیاهی نیز کاربرد دارد.

نحوه استفاده و لایه‌بندی

عصاره رزماری معمولاً یک تا دو بار در روز و به‌ صورت سرم یا تونر، در روتین پوستی جای می‌گیرد. استفاده در روتین صبح به دلیل خاصیت آنتی‌اکسیدانی آن برای محافظت اضافه در برابر استرس اکسیداتیو محیطی توصیه می‌شود.

این عصاره با اکثر ترکیبات فعال از جمله ویتامین C و نیاسینامید سازگاری خوبی دارد و اثر هم‌افزایی آنتی‌اکسیدانی ایجاد می‌کند. مطالعات مروری نشان می‌دهند که ترکیب عصاره رزماری با سایر آنتی‌اکسیدان‌های گیاهی می‌تواند فعالیت مسیر NF-κB را مهار و اثر ضدالتهابی مجموعه فرمول را تقویت کند.

با این حال، در فرمولاسیون‌هایی که چند ماده معطر یا اسنشیال‌آیل به‌ طور هم‌زمان دارند، بار آلرژن‌زایی مجموع فرمول افزایش می‌یابد. بنابراین برای پوست حساس توصیه می‌شود ابتدا محصولات با غلظت پایین‌تر امتحان شود.

تحقیقات علمی و ایمنی

پنل بازبینی ایمنی مواد آرایشی (CIR) در سال ۲۰۱۸ ده ماده مشتق از رزماری از جمله عصاره برگ آن را ارزیابی کرد و در نتیجه‌گیری نهایی، این ترکیبات را در غلظت‌های استاندارد کازمتیک ایمن اعلام کرد. در یک مطالعه پچ‌تست روی ۲۳۴ بیمار مبتلا به درماتیت تماسی، تنها ۴۴ نفر واکنش خفیف تا متوسط نشان دادند و هیچ واکنش شدیدی ثبت نشد.

با وجود این، عصاره رزماری حاوی ترکیبات آلرژن عطری ثبت‌ شده در فهرست اتحادیه اروپا مانند لینالول و د-لیمونن است. بنابراین در پوست بسیار حساس یا افرادی با سابقه درماتیت تماسی به گیاهان خانواده نعناع، احتیاط لازم است. در خصوص بارداری، آژانس داروهای اروپا (EMA) به دلیل کمبود داده‌های ایمنی کافی، استفاده از فرآورده‌های رزماری در این دوران را بدون مشورت پزشک توصیه نمی‌کند.

به‌ طور کلی، شواهد علمی موجود بیشتر از مطالعات سلولی و حیوانی به‌ دست آمده و کارآزمایی‌های بالینی انسانی روی فرمولاسیون‌های موضعی هنوز محدود است. بنابراین اگرچه پروفایل ایمنی عصاره رزماری مطلوب ارزیابی شده، تحقیقات بیشتر برای تأیید کارآیی موضعی مستقیم آن مورد نیاز است.